Қазіргі таңда су қоймаларыныңзиянды өндірістік қалдықтарымен ластануы өзекті мәселелердіңбірі болып саналуда. Өндірістік ағын суларды зиянды қоспалардан тазарту үшін әдетте полимерлік беттік-активті заттарды (поли-БАЗ) флокулянттарды қолданады. Дегенмен, қазіргі белгілі флокулянттар оларға қойылатын талаптарға сай келе бермейді Мұныңбасты себебі мономерлер құныныңжоғары болуы немесе флокулянттар синтездеу әдістерініңкүрделілігі. Тағы да бір шешімін таппаған өзекті мәселе –ол металл және темірбетон құрылымдарыныңмикробиологиялықкоррозиясы (биокоррозия). Осы орайда бойында биоцидтік қасиеті бар жаңа тиімді флокулянттар синтездеу өзекті мәселелердіңбірі болып саналады. Аталмыш жұмыстыңмақсатыжаңа поли-БАЗ-дың–N,N-диметил-N,N-диаллиламмоний хлоридініңN,N-диметиламинопропил метакриламидпен (ДМДААХ–ДМАПМА)сополимерініңфлокуляциялықжәне биоцидтік қасиеттерін зерттеу. Жұмыстыңәдістемесі -радикалдықсополимеризация әдісі арқылы қолжетімді өндірістік мономерлер негізінде бойында флокуляциялықжәне биоцидтік әсері бар жаңа тиімді поли-БАЗ синтездеу және оныңқасиеттерін заманауи әдістермен анықтау. Нәтижелер және талқылау.ДМДААХДМАПМА сополимерініңфлокуляциялықжәне биоцидтік қасиеттеріне оныңмольдік құрамы мен ортаныңиондықкүшініңәсері зерттелді.Мольдік құрамы 50:50 мол. % болып келетін мономерлер қоспасынан синтезделген ДМДААХДМАПМАсополимері бентонит сазбалшығы дисперстік бөлшектеріне қатысты еңжоғары флокуляциялыққасиет көрсететіндігі дәлелденді. Суспензия құрамында тұздың(0,01 мас.% NaCl) болуы сополимердіңфлокуляциялыққасиетін арттыра түседі. ДМДААХ-ДМАПМА сополимер-леріне биоцидтік қасиет тән сондықтан оны сульфаттотықсыздандырғыш бактериялардың(СТБ) өсуін тежейтін биоцидтік қосылыс ретінде қолдануға болатындығы анықталды. Сонда оңтайлы концентрация 0.01÷0.05 мас. % саналады.

Аннотация. В статье исследуется новый шести подвижный параллельный манипулятор платформенного типа для ветра энергетическая установка (ВЭУ). Рассматриваемый параллельный манипулятор обладает преимущество по сравнению с существующими платформенными роботами, обладающими шестью степенями свободы. Эти преимущества подтверждены на действующей модели, а также аналитическим решением прямой задачи кинематики. Благодаря своим уникальным свойствам новый платформенный робот можно использовать для ветровой электростанции, который имеет возможность генерировать электрический ток при малых скоростях ветра.

Бұл мақалада металлургия мен мұнай-химия салаларында кеңінен қолданылатын ферроқорытпа катализаторларының химиялық тұрақтылығы мен каталитикалық белсенділігі зерттелінген. Зерттеудің мақсаты ферроқұймалар қоспасы бар кобальт катализаторларының, ксилит өндірісіндегі катализдік белсенділігін анықтап, толуолдан метилциклогександы алудың тиімді технологияларының ғылыми-техникалық негіздері қарастырылған. Сонымен қатар ферроқұймалармен модифицирленген никельдік байланыстардың физика-химиялық, құрылымдық және адсорбциялық сипаттамалары анықталды. Мақалада жұмыстың негізгі өзектілігі ферроқұймаларды бинарлы никельді катализаторлардың құрамына еңгізу, оларды бір уақытта ферроқұймалардың құрамында болатын бірнеше металдармен жаңартылуына мүмкіндік беріп және химиялық құрамы бойынша дайындалып, никель негізіндегі қаңқалы 80 катализаторлары жасалып, катализаторлардың тұрақтылығы мен тиімділігі едәуір жоғарылады. Өндірістегі лигерлеуші металдардың табиғатын және мөлшерін таңдау модифицирленген қосындылар классификациясына негізделеді. Никель катализаторлары металл ферроқұйма қосымшаларымен кесінді немесе ұнтақ түрінде еңгізіліп, экзотермиялық реакция нәтижесінде балқу температурасында алынды, сондай-ақ сандық және сапалық құрамына нақты әсер етеді. Бұл мақаланың аспектісінде катализаторлардың селективтілігі маңызды рөл атқарады, өйткені ол қажетті өнімдерді жоғары таза күйінде синтездеп алуға және қосымша өнімдер түзілуін азайтуға мүмкіндік береді. Ферротитанмарганец (ФTiMn), ферромарганец (ФMn) және ферромолибденмарганец (ФMoMn) ферроқұймаларымен жаңартылған құймалы никель катализаторларында толуолды гидрлеу арқылы метилциклогександы жоғары таза күйінде және жоғары шығыммен алу мүмкіндігі көрсетілген. Алынған нәтижелер негізінде зерттелген катализаторлар Ni-Al-ФMn>Ni-Al- ФMoMn>Ni-Al- ФTiMn.Со-(70% Al). Қорытынды бойынша Ni-Al-ФMn және Ni-Al-ФMoMn катализаторларды пайдалану мерзімі осы уақытқа дейін өндірісте пайдаланылып жүрген Ni-Al-TiMn катализаторларымен салыстырғанда екі есе артық екендігі қарастырылды.

Аннотация. В статье рассматриваются особенности изучения сложных интервалов-заданных систем. Предложен подход точечного приближения промежуточных систем на основе ключевых матриц. На осно- ве предложенного подхода получается группа точечных матриц и, соответственно, группа объектов с условиями применения процедуры декомпозиции, для которой заданы условия исследования динамических свойств, таких как управляемые и контролируемые для них. Разработанный теоретический аппарат раз- работан для систем управления движением искусственного спутника Земли, для чего разработана мо- дель, представленная системой дифференциальных уравнений с интервалами, применен метод ключевой матрицы и получена четырехточечная модель. Для каждого процесса были созданы схемы моделирования в среде MatLab, получены характеристики моделирования. Дано описание многозвенной системы, состо- ящей из нескольких подвижных макетов, изготовленных в Центре космических технологий и микрогра- витации (ZARM) Бременского университета (Германия). Создана математическая модель движения этой системы. Приведены результаты математического моделирования алгоритма управления движением, обеспечивающего перемещение элементов системы по заданной траектории. Рассмотрены несколько конфигураций системы, способов взаимодействия её элементов, исследована зависимость параметров системы от параметров движения, проведено исследование точности управления. Ключевые слова: многоэлементная система, алгоритм управления, лабораторное моделирование дина- мики, технология, механизм, функция, модели, формула, матрица.

Әдеби деректерге сәйкес, қазіргі таңда беттік-активті заттардың(БАЗ) 80%-дан астамы мұнай-химия өнеркәсібініңшикізаттарынан өндіріледі. Мұнай, табиғи газжәне көмірді пайдаланатын өндіріс процестері барысында көп мөлшерде көміртек диоксиді (парник газы) бөлінеді. Ал парниктік қабаттыңжұқаруы жаһандықжылынуға әкелуі мүмкін. Көмірсутектік шикізаттан БАЗ синтездеуден туындайтын тағы да бір күрделі мәселе –ол су айдындарындағы мұндай БАЗ молекулаларыныңмикроорганизмдер мен күн сәулесініңәсерінен табиғи ыдырау жылдамдығыныңтөмендігі.Сондықтан экология тұрғысынан алғанда қауіпсіз, қоры сарқылмайтын өсімдік майлары негізінен БАЗ синтездеу маңызды мәселелердіңбірі болып саналады.Бұл жұмыста техникалықөсімдік майы -күнбағыс майын өндіру қалдықтары негізінде неионогендік БАЗ синтездеу және олардыңқасиеттерін зерттеу нәтижелері қарастырылған.Техникалықөсімдік майынан алынған майлы карбон қышқылдарыныңқоспасын этиленгликольмен (ЭГ), диэтиленгликольмен (ДЭГ) және үшэтиленгликольмен (ҮЭГ) этерификациялау арқылы неионогендік БАЗ (НИБАЗ) синтезделді. Алынған НИБАЗ-ңқұрамы ИҚ-және ЯМР-спектроскопия әдістері арқылы анықталды. Аталмыш НИБАЗ беттік-активтік көрсететіндігі және оларды экология тұрғысынан қарағанда қауіпсіз жуғыш заттар ретінде пайдалануға болатындығы анықталды.

Unprocessed waste from agriculture sector, especially animal husbandry, causes of environmental problems. Therefore, efficient use of animal husbandry waste is relevant. In the scientific work, the main substrate is cow manure and its qualitative properties were analyzed. Experiments were carried out to study vermicompost (biohumus). The experiment used cow dung and organic waste (food waste and leaf litter). Cow dung is very rich in macro and micro elements. Accordingly, after the process of vermicomposting in biohumus, a balanced content of elements was determined (N, P, K, Mg, Ni, Cd, Zn, Cu, Cr and etc.). Earthworms absorb unnecessary toxic substances and pathogenic microflora and produce coprolites with useful elements. In the article, for the determination of analyzes, the ultraviolet spectrometric method and optical emission spectrometry with inductively coupled plasma were used. The aim of the work is - to investigate the theoretical and applied aspects of the rational use of the bioresource of technological Californian red earthworms and the potential of the microbial community of organic waste for the development of scientific foundations of vermicomposting and reproduction of soil the fertility.

В условиях глобального перехода к устойчивому развитию вопросы экономической эффективности химических производств выходят на первый план, приобретая не только финансовую, но и экологическую значимость. В статье представлена комплексная экономическая оценка модельного химического процесса с позиций устойчивого развития, направленная на выявление точек оптимизации производственного цикла и минимизацию негативного воздействия на окружающую среду. Модельные процессы, как инструмент анализа, позволяют учитывать полные затраты на всех этапах жизненного цикла продукции, включая сырьё, энергию, переработку и утилизацию отходов. В качестве примера рассмотрен синтез биополимеров как инновационное и экологически ориентированное направление современной химической промышленности. Результаты исследования показывают, что использование биополимеров позволяет снизить затраты на утилизацию отходов на 20–30%, а также уменьшить углеродные платежи на 150–200 у.е. за тонну продукции, тем самым повышая общую рентабельность и снижая экологические издержки. Кроме того, рассмотрены методы интеграции экономических моделей с экологическими показателями для обоснования инвестиционных решений. Представленный подход может быть использован для разработки стратегий устойчивого развития предприятий, ориентированных на экологическую безопасность, инновационность и долгосрочную экономическую устойчивость в условиях современных вызовов глобального рынка.

This work presents a comparative evaluation of a modified silicophosphate sorbent, synthesized from gold ore processing wastes of the Akbakay deposit via treatment with 20% orthophosphoric acid and subsequent calcination at 600°C, against natural and thermally treated bentonite. Key performance indicators, including solubility, mechanical strength, and equilibrium sorption capacity for copper ions, were determined. The Akbakay-derived silicophosphate sorbent exhibited exceptionally low aqueous solubility (1.22%), in stark contrast to natural bentonite, which actively disperses to form a stable colloidal emulsion. The modified sorbent demonstrated significantly superior Cu²⁺ removal efficiency across the entireinvestigated concentration range. While the high colloidality and solubility of bentonite constrain its utility in water treatment applications, the silicophosphate sorbent maintains its structural integrity and operational performance. This comparative analysis confirms the practical advantage of the modified sorbent derived from Akbakay technogenic waste for implementation in wastewater purification systems

Статья посвящена комплексной оценке и взаимосвязи состояния автотранспортной системы и экологии города Алматы. Собраны данные, характеризующие транспортные, метеорологические, инфраструктурные, экологические, медицинские и другие параметры. Показано, что высокий уровень загрязнения воздуха Алматы связано не только расположением города в котловине, но и существованием ряда дополнительных факторов. Значительный вклад вносит часто встречающиеся нарушения, допущенные при городской застройке без учета роза ветров. Согласно статистическим данным за 2025 годы, эксплуатируются свыше 159413 единиц автотранспорта годом выпуска более 20 лет, из них ≥40% не снабжены катализаторами. Отмечено многократное превышение ПДК в воздушном бассейне Алматы по содержанию тонкодисперсных частиц РМ2,5, особенно данное состояние характерно при приземной инверсии температуры. В совокупности рассмотрены действия основных факторов, способствующие частому попаданию Алматы в список самых загрязненных городов мира. Отмечены основные причины возрастания разных видов заболеваемости населения. Выявлено, что на состояние здоровья людей влияет на 50-55% образ жизни, на 20-23% наследственность, на 20-25% состояние окружающей среды и на 8-12% работа системы здравоохранения. В статье проанализирован состав автотранспортных средств по видам и качеству используемого топлива, возраст и динамика их роста в городе Алматы.

В рыночной экономике остро встает задача внедрения систем оптимального управления технологическими процессами в цветной и черной металлургии, в химической промышленности, в нефтехимии и т.д., которые позволяют более рационально использовать минеральные ресурсы, экономить тепловую и электрическую энергию, снижать экологические последствия, повышать экономическую эффективность производства. Активные разработка и внедрение систем оптимального управления всевозможными технологическими процессами в мире начались и продолжились в 60-80 годы прошлого века. Однако до сегодняшнего дня не внедрена сколько-нибудь значительная автоматизированная система оптимального управления. Это связано с чрезвычайной сложностью физико-химических явлений, протекающих в современных технологических процессах, что не позволяет создавать достаточно адекватное математическое описание этих явлений. В последнее время во всем мире наблюдается тенденция использования современных интеллектуальных технологий, которые позволяют использовать знания, опыт и интуицию экспертов. Причем использование методов искусственного интеллекта при синтезе систем оптимального управления позволили значительно упростить процесс их создания, улучшить качество моделей управления и повысить их эффективность. Поэтому актуальной является задача разработки и внедрения интеллектуальных моделей (алгоритмов) управления различными технологическими процессами, в том числе и в фосфорной подотрасли. Авторами предложены методы и средства создания новых интеллектуальных алгоритмов управления новым сложным технологическим процессом - очистки фосфора от мышьяка и органики в промышленных условиях Новоджамбульского фосфорного завода (НДФЗ).