The article presents the results of a study of the main characteristics of ash selected from the ash dumps of CHP-3 in Almaty. It is shown that the operation of thermal power plants in Kazakhstan is characterized by a significant amount of accumulated (more than 500 million tons) ash and slag waste. It has been established that the storage and storage of ash and slag causes a very significant impact on the environment in the area of their location. Therefore, it is very important to address the issues of reducing the burden on the environment by developing technologies for the disposal of ash and slag and their use in road construction. The results of a study of the physical and technical characteristics of a binder based on bitumen and ash slag are presented. The study of samples using bitumen and slag binder showed that they meet the requirements of regulatory documents. The research results can be useful in solving the environmental problem of ash and slag waste disposal, which will reduce the volume of ash dumps, as well as free up occupied land for economic needs.

Мақалада өндірістік қалдықтардың мөлшерін азайту мәселе-сі, қоршаған ортаны қорғау мақсатында материалды және шикізатты ке-шенді өңдеумен қатар экологиялық проблемалар қарастырылады. Яғни өндіріс саласының қождары негізінде, тұрмыстық қоқыстарды сұрыптау бойынша химиялық тұрақты және жоғары температуралы композици-ялық материалдарды алу бойынша зерттеу нәтижелері ұсынылады. Түрлі химиялық және физикалық қасиеттерге ие, әрі осы өндіріс са-лаларында қолданылу ауқымы кең материалдардың бар болуы олардың ішінен ең тиімдісін таңдау және қорғау әдісін қамтамасыз ету қажеттілігін тудырады. Бұл өз кезегінде қажетті қасиеттер кешеніне ие жаңа компози-циялық материалдар мен олардың негізінде жасалған бұйымдар өндірісін дамытуды қажет етеді. Қазіргі уақытта қалдықтардың мөлшерін азайту және қоршаған ортаны қорғау мақсатында материалды және шикізатты кешенді өңдеу мәселелерімен қатар экологиялық проблемалар өте өзекті болып табылады. Қоқысты сұрыптау және өңдеу зауыттары іске қосылу-да. Алайда, әлемдегі қалдықтардың төрттен бір бөлігі ғана қайта өңде-леді, бұл қайта өңдеу нарықты төмендетеді, сондықтан химия өнеркәсібі үшін, химиялық ортаның зақымдаушы әсерінен қорғау өте маңызды. Мәселелерді шешу үшін өндірістік қалдықтар бойынша композици-ялық материалдардың өндірісін қолдану ұсынылады, яғни үгітілген пласмасса, резеңке қалдықтарын реттеп, битумның әр түрлі массасын қосу арқылы белгілі бір қоспа алып, сол қоспаның химиялық қасиеттері анықталды.

В работе представлены результаты получения многокомпонентных теплозащитных радиационно-стойких керамических материалов на основе соединений WO3–Bi2O3–ZnO–TeO2–CeO2–ZrO2 полученные путем механохимического твердофазного синтеза с дальнейшим отжигом при температуре 1000 °С. Введение в структуру допирующих веществ, в виде оксидов металлов, позволяет предотвратить нежелательные структурные изменения керамики, улучшить стойкость и стабильность системы. Выбор синтеза керамик на основе оксида циркония связан с наличием ряда ценных физико-механических свойств вещества, и, как следствие, возможность применения в сфере функциональных материалов для использования в разнообразных технических областях. Процессы фазообразования в многокомпонентных керамиках на основе оксидных тугоплавких соединений (WO3, Bi2O3, ZnO, TeO2, CeO2, ZrO2) были изучены методами сканирующей электронной микроскопии энергодисперсионным и рентгенофазным методами анализа. Используя совокупность представленных методов, были получены следующие результаты, позволяющие всесторонне охарактеризовать исследуемые образцы, а также установить зависимости влияния вариации используемых оксидов на фазовый состав и морфологические особенности керамик. Анализ морфологических параметров показал, что с увеличением концентрации легирующей примеси формируется более плотная структура агломератов, что связано со спеканием частиц при более высоких концентрациях допанта. Согласно полученным результатам энергодисперсионного анализа установлено, что добавление ZrO2 приводит к небольшому перераспределению элементов в структуре, так атомное содержание Ce, W, Bi, и Te уменьшилось в 2,58; 3,38; 2,12; 1,91 раз соответственно, а атомное содержание Zn увеличилось в 1,32 раза Анализ дифрактограмм показал, что исследуемые образцы WO3–Bi2O3–ZnO–TeO2–CeO2–ZrO2, характеризуются содержанием Zn3(TeO6), ZnTeO3, CeO2, Bi2O3, Bi2WO6, ZnWO4, Ce5Zr3O16, ZnO, (Zr0.98Ce0.02)O2 фаз.

В современной метрологии, где достоверность результатов измерений на международном уровне играют важную роль, оценка неопределенности является важным фактором для обеспечения точности и надежности измерений. Статья детально освещает процесс оценки неопределенности, начиная с определения источников неопределенности, расчета стандартной и расширенной неопределенности, и заканчивая анализом внешних условий и их влиянием на измерения. Цифровой барометр MSB181, выбранный для исследования, благодаря своему широкому диапазону измерений и высокой точности, подчеркивает надежность метода GUM как инструмента для оценки неопределенности в метрологии. Авторы работы сосредоточились на математическом моделировании показаний барометра, выявлении ключевых источников неопределенности и оценке их влияния на результаты измерений. Особое внимание уделено анализу серий измерений для оценки случайных и систематических источников неопределенности, что позволило сформировать всестороннее понимание процесса оценки неопределенности и внести вклад в методологию выполнения точных измерений. Исследование выявило, что применение метода GUM, совместно с использованием цифрового барометра MSB181, способствует Торайғыров университетінің Хабаршысы, ISSN 2959-068Х. Физика, математика және компьютерлік ғылымдар сериясы. № 1, 2025 20 повышению точности измерений. Результаты подтвердили минимальное влияние внешних условий на точность измерений, что демонстрирует эффективность барометра MSB181 в различных условиях, а также значимость комплексного подхода к оценке неопределенности для улучшения качества научных и технических исследований. В заключение, статья подчеркивает важность метода GUM как инструмента для оценки неопределенности измерений, способствующего достижению высокой степени доверия к результатам, что является важным для научных исследований, промышленности, медицины и экологии на глобальном уровне. Ключевые слова: неопределенность измерений, метод GUM, оценка неопределенности, метрология, цифровой барометр, расширенная неопределенность.

Мақала Қазақстанның тау-кен және қайта өңдеу өнеркәсібінде қолданылатын машиналар мен материалдардың қызмет ету мерзімін және тозуға төзімділігін арттырудың негізгі бағыттарына арналған. Мақалада металл ұнтақтарын газбен жалынмен балқыту процестері мен технологиясы қарастырылған, машина бөлшектерінің қатайтылған беткі қабатын жасау үшін перспективалы заманауи газотермиялық әдістер орнатылған. Тозуға төзімді жабындарды қолданудың газотермиялық әдісін зерттеу негізінде центрифугалық топырақ сорғысының жұмыс дөңгелегінің жаңа дизайны жасалды. Газотермиялық балқытуды қолданудың техникалық-экономикалық негіздемесінің нәтижесінде қуаты 10-нан 60 кВт-қа дейінгі электр доғалы плазматрондардың плазмалық ағындарын пайдаланудың тиімділігі анықталды, олар 500 МПа-ға дейін адгезия беріктігін және 0,56 экономикалық тиімділік коэффициентін қамтамасыз етеді. Брахистохрон мен логарифмдік спираль бойынша профильденген иық пышақтарының кіру және шығу бұрыштары оңтайландырылған, бұл бөлшектердің әсер ету әсерін азайтады. CrB₂ хром боридімен өздігінен ағатын ПГ-Ж40 қорытпасын қолдану сорғылардың жұмыс ресурсын едәуір арттыруға мүмкіндік береді. Сорғы бөлшектерінің әр түрлі жұмыс жағдайында қызмет ету мерзімі туралы мәліметтер, сондай-ақ ұсынылған әдістің тиімділігін растайтын зерттеу нәтижелері келтірілген. Алынған әзірлемелер тек тау-кен өнеркәсібінде ғана емес, сонымен қатар жабдықтар қарқынды тозуға ұшырайтын мұнай-газ, құрылыс және металлургия салаларында да қолданыла алады. Кілтті сөздер: газотермиялық бүрку, центрифугалық жер сорғысы, балқыту, металл ұнтақтары, тозу.

В этой статье мы прогнозируем состояние спутниковой навигации на ближайшие годы. Рассмотрим проблемы, которые необходимо решать с помощью спутниковой навигации для наведения самолетов. Затем мы опишем современные методы, позволяющие использовать спутниковую навигацию в авиации, и уровень производительности, которого они достигли сегодня.

Бұл мақалада вагон ағындарын өңдеу тиімділігін арттыру мақсатында өнеркәсіптік теміржол станцияларында жолдарды бөлуді оңтайландыру мәселелері қарастырылады. Тақырыптың өзектілігі шектеулі жол ресурстарын ұтымды пайдалану, станциялардың өткізу қабілеті мен өңдеу қабілетін арттыру және пайдалану шығындарын азайту қажеттілігіне байланысты. Негізгі назар аударылатын бағыт бойынша вагон ағындарын құрастыру және өңдеу ерекшеліктерін, қозғалыс кестесін, өңдеу тәртібін және шектеулі жол қорының ерекшеліктерін ескеретін модельдер мен оңтайландыру әдістерін әзірлеуге бағытталған. Ұсынылған шешімдер математикалық модельдеу, графиктер теориясы, сызықтық және дискретті бағдарламалау әдістерін қолдануға негізделген. Нәтижелер станцияларды басқарудың автоматтандырылған жүйелерін әзірлеу үшін пайдаланылуы мүмкін, бұл вагондарды жолдар бойымен жоспарлауды және жедел бөлуді айтарлықтай жақсартады, жылжымалы құрамның тұрып қалуын қысқартады және жүктерді өңдеуді тездетеді.

The article presents the results of assessing impact of ash dumps on the natural environment under conditions of burning coal from the Ekibastuz deposit in Kazakhstan. It is shown that in the area of ash storage facility at Ekibastuz SDPP-2 and in the Almaty region, as a result of activities of three thermal power plants, huge amounts of ash dumps have been accumulated and significantly pollute the environment. Possibilities of obtaining popular building materials from them have been determined. The relevance and significance of this problem is enhanced by fact that manmade waste from thermal power plants is insufficiently processed while current ash waste accumulates and occupies huge areas, which withdraws them from land use. Utilization of ash dumps makes it possible to reduce the anthropogenic load on the environment and ensures the rational use of secondary raw materials. Possibility of obtaining agloporite from the ash of Ekibastuz coal used by the thermal power plant of Almaty is studied. The chemical and granulometric composition of ash and slag is determined. X-ray diffraction and differential thermal analyses are performed. The analysis of chemical composition of Ekibastuz ash describes the composition of the mineral substances of coal. The main components are silicon and aluminum oxides, and a large amount of iron oxide is also present. Knowledge of the chemical composition of ash is necessary to decide on the possibility of using it to obtain building materials. Thus, all studies conducted have shown the possibility of using ash and slag waste as secondary raw materials in order to reduce the anthropogenic load on the environment.

Актуальность указанной тематики для данного научного исследования, определяется наличием вопросов выявления оптимальных тенденций развития транспортной инфраструктуры Республики Казахстан, с учётом эффективности капиталовложений в растущей потенциал транзитной составляющей и соотношением видов транспорта в инфраструктурных узлах. Целью данной научно-аналитической работы, является комплексная оценка повышения потенциала и эффективности международного грузового транзита в Казахстане за счет развития транспортной инфраструктуры и её соизмерение с обоснованными потенциальными капиталовложениями для реорганизации и развития инфраструктурных узлов с применениями различных видов транспортных систем. Базовым методом данной научно-аналитической работы является системный анализ существующей транспортной инфраструктуры Индокитайского региона с привязкой к транзитному потоку европейского направления, в который интегрирован метод прогнозирования с целью определения общих тенденций развития инфраструктуры оптимальных для конкретного промежутка времени. Основными результатами данной научно-аналитической работы, является выявление групп ключевых критериев, которые определяют нынешние состояние потенциала и эффективности инфраструктуры, в развитии которых имеются рациональные возможности как для отдельных направлений, так и транспортной инфраструктуры в целом, обращая особое внимание на свою ценность при составлении стратегий и формировании планов повышения потенциала и эффективности международного грузового транзита в Республике Казахстан. Информация, поданная в данной научно-аналитической работе, имеет интерес для широкого круга читателей, представляя ценность как в развитии бизнес-направлений, которые стремиться к возможностям от развития транспортной инфраструктуры, так и государственной системе планирования, представляя особый интерес по причине актуальности геополитического расположения Республики Казахстан.

he impact of thermal treatment on the properties of bentonites from the Kalzhat and Orta Tentek deposits was examined. The samples were analyzed using XRD, XRF, TGA/DSC, and lowtemperature nitrogen adsorption (BET) before and after heating at temperatures ranging from 100 to 900°C. Moderate heating at 200–300°C removes physically adsorbed water and part of the interlayer water without affecting the layered structure of montmorillonite, which retains its specific surface area, water-holding capacity, and cation-exchange capacity. In the 400–600°C range, dehydroxylation and interlayer collapse occur, resulting in a decrease in specific surface area and the loss of exchange sites. At 700–900°C, high-temperature silica and aluminosilicate phases form, and the porosity approaches zero. The comparison of the two deposits reveals that the Orta Tentek bentonites undergo structural degradation earlier than the Kalzhat bentonites, with the latter exhibiting greater resistance to degradation during the initial stages of heating.; However, at elevated temperatures, both materials cease to perform their agronomic functions. To utilize them as soil conditioners, it is recommended to restrict the treatment to a temperature range of 200–300°C, with brief exposure times, followed by granulation. It is crucial to avoid temperatures exceeding 400–600°C and to completely exclude temperatures above 700–900°C. These conditions ensure a sanitary pretreatment without compromising the soil's moisture retention or cation exchange capacity. This approach is particularly suitable for sandy and sandy-loam soils in the arid regions of Kazakhstan.