Мақалада өндірістік қалдықтардың мөлшерін азайту мәселе-сі, қоршаған ортаны қорғау мақсатында материалды және шикізатты ке-шенді өңдеумен қатар экологиялық проблемалар қарастырылады. Яғни өндіріс саласының қождары негізінде, тұрмыстық қоқыстарды сұрыптау бойынша химиялық тұрақты және жоғары температуралы композици-ялық материалдарды алу бойынша зерттеу нәтижелері ұсынылады. Түрлі химиялық және физикалық қасиеттерге ие, әрі осы өндіріс са-лаларында қолданылу ауқымы кең материалдардың бар болуы олардың ішінен ең тиімдісін таңдау және қорғау әдісін қамтамасыз ету қажеттілігін тудырады. Бұл өз кезегінде қажетті қасиеттер кешеніне ие жаңа компози-циялық материалдар мен олардың негізінде жасалған бұйымдар өндірісін дамытуды қажет етеді. Қазіргі уақытта қалдықтардың мөлшерін азайту және қоршаған ортаны қорғау мақсатында материалды және шикізатты кешенді өңдеу мәселелерімен қатар экологиялық проблемалар өте өзекті болып табылады. Қоқысты сұрыптау және өңдеу зауыттары іске қосылу-да. Алайда, әлемдегі қалдықтардың төрттен бір бөлігі ғана қайта өңде-леді, бұл қайта өңдеу нарықты төмендетеді, сондықтан химия өнеркәсібі үшін, химиялық ортаның зақымдаушы әсерінен қорғау өте маңызды. Мәселелерді шешу үшін өндірістік қалдықтар бойынша композици-ялық материалдардың өндірісін қолдану ұсынылады, яғни үгітілген пласмасса, резеңке қалдықтарын реттеп, битумның әр түрлі массасын қосу арқылы белгілі бір қоспа алып, сол қоспаның химиялық қасиеттері анықталды.

This scoping review maps 224 empirical studies (205 from a structured Scopus search, 2020–2026, plus 19 from a targeted Central Asia supplement) across four digital technology domains for crop production: IoT and sensor-based systems, UAVs and remote sensing, machine learning and AI, and nanostructured agrochemicals. The review follows the PRISMA-ScR framework and pursues three research questions concerning documented effects and validation limitations (RQ1); cross-cutting barriers in human capital, data governance, and infrastructure (RQ2); and the state of empirical evidence from Central Asia and Kazakhstan relative to international findings (RQ3). Across all four domains, the strongest reported effects occur where the data-to-decision-to-action loop is closed and sustained over multiple seasons, yet most published metrics rest on single-season, single-site, or controlled-environment validation that overstates likely field portability. IoT and selected UAV and ML workflows are closest to operational readiness where maintenance, calibration, and advisory support are sustained. Nanostructured materials remain the least mature domain in agronomic terms. For Central Asia, foundational monitoring and salinity-oriented remote sensing are the most immediately transferable elements; intervention-grade ML and integrated digital systems require local calibration, extension infrastructure, and multi-season field validation that are largely still absent. The review identifies the digital skills gap, incomplete data governance, and underreported total cost of ownership as the principal institutional barriers to scaling. Policy priorities include shifting from technical pilots to multi-season agronomic proof, building intermediary service capacity, and establishing transparent data-governance frameworks before large-scale procurement.

In this work, the possibility of obtaining biohydrogels from carboxymethyl cellulose (CMC) and hydroxyethyl cellulose (HEC) using citric acid (CA) as a cross-linking agent was investigated. CMC and HEC used in the work were synthesized from microcrystalline cellulose obtained from sunflower seed husks (SFH). More specifically, local agricultural waste was used as a raw material source for the monomers used to produce the hydrogel. The chemical and crystal structures of the synthesized hydrogel were analyzed using FTIR and XRD techniques, with comparisons made to the initial monomers.The thermal stability of the synthesized hydrogel was 580°C, and the mechanical strength was 134 kPa. According to the kinetics of swelling in water, it was found that the degree of swelling in the first two hours was 500%. The hydrogel synthesized on the basis of cellulose showed high potential for use as a biodegradable composite sorbent for purification of water from heavy metals, drug delivery and protect plants from drought.

В работе представлены результаты получения многокомпонентных теплозащитных радиационно-стойких керамических материалов на основе соединений WO3–Bi2O3–ZnO–TeO2–CeO2–ZrO2 полученные путем механохимического твердофазного синтеза с дальнейшим отжигом при температуре 1000 °С. Введение в структуру допирующих веществ, в виде оксидов металлов, позволяет предотвратить нежелательные структурные изменения керамики, улучшить стойкость и стабильность системы. Выбор синтеза керамик на основе оксида циркония связан с наличием ряда ценных физико-механических свойств вещества, и, как следствие, возможность применения в сфере функциональных материалов для использования в разнообразных технических областях. Процессы фазообразования в многокомпонентных керамиках на основе оксидных тугоплавких соединений (WO3, Bi2O3, ZnO, TeO2, CeO2, ZrO2) были изучены методами сканирующей электронной микроскопии энергодисперсионным и рентгенофазным методами анализа. Используя совокупность представленных методов, были получены следующие результаты, позволяющие всесторонне охарактеризовать исследуемые образцы, а также установить зависимости влияния вариации используемых оксидов на фазовый состав и морфологические особенности керамик. Анализ морфологических параметров показал, что с увеличением концентрации легирующей примеси формируется более плотная структура агломератов, что связано со спеканием частиц при более высоких концентрациях допанта. Согласно полученным результатам энергодисперсионного анализа установлено, что добавление ZrO2 приводит к небольшому перераспределению элементов в структуре, так атомное содержание Ce, W, Bi, и Te уменьшилось в 2,58; 3,38; 2,12; 1,91 раз соответственно, а атомное содержание Zn увеличилось в 1,32 раза Анализ дифрактограмм показал, что исследуемые образцы WO3–Bi2O3–ZnO–TeO2–CeO2–ZrO2, характеризуются содержанием Zn3(TeO6), ZnTeO3, CeO2, Bi2O3, Bi2WO6, ZnWO4, Ce5Zr3O16, ZnO, (Zr0.98Ce0.02)O2 фаз.

В современной метрологии, где достоверность результатов измерений на международном уровне играют важную роль, оценка неопределенности является важным фактором для обеспечения точности и надежности измерений. Статья детально освещает процесс оценки неопределенности, начиная с определения источников неопределенности, расчета стандартной и расширенной неопределенности, и заканчивая анализом внешних условий и их влиянием на измерения. Цифровой барометр MSB181, выбранный для исследования, благодаря своему широкому диапазону измерений и высокой точности, подчеркивает надежность метода GUM как инструмента для оценки неопределенности в метрологии. Авторы работы сосредоточились на математическом моделировании показаний барометра, выявлении ключевых источников неопределенности и оценке их влияния на результаты измерений. Особое внимание уделено анализу серий измерений для оценки случайных и систематических источников неопределенности, что позволило сформировать всестороннее понимание процесса оценки неопределенности и внести вклад в методологию выполнения точных измерений. Исследование выявило, что применение метода GUM, совместно с использованием цифрового барометра MSB181, способствует Торайғыров университетінің Хабаршысы, ISSN 2959-068Х. Физика, математика және компьютерлік ғылымдар сериясы. № 1, 2025 20 повышению точности измерений. Результаты подтвердили минимальное влияние внешних условий на точность измерений, что демонстрирует эффективность барометра MSB181 в различных условиях, а также значимость комплексного подхода к оценке неопределенности для улучшения качества научных и технических исследований. В заключение, статья подчеркивает важность метода GUM как инструмента для оценки неопределенности измерений, способствующего достижению высокой степени доверия к результатам, что является важным для научных исследований, промышленности, медицины и экологии на глобальном уровне. Ключевые слова: неопределенность измерений, метод GUM, оценка неопределенности, метрология, цифровой барометр, расширенная неопределенность.

We report a straightforward, single-step microwave-enhanced biosynthesis of silver nanoparticles (AgNPs) via an aqueous leaf extract of Simarouba glauca . This study represents the first use of S. glauca leaf aqueous extract for AgNPs production. The microwave conditions reached their optimal point through ongoing monitoring of the maximum UV absorbance at 454 nm which shows the surface plasmon resonance of AgNPs. The 454 nm absorption peak reached its highest intensity when AgNPs were made through a 70 °C reaction that lasted 3 min which proved the formation of nanoparticles. The three analytical methods of powder dynamic light scattering (DLS), transmission electron microscopy (TEM) and X-ray diffraction (XRD)were used to verify AgNPs formation. TEM images showed spherical silver particles of 5–15 nm synthesized within 3 min via reduction of Ag+ (from AgNO3) by the leaf extract. The XRD results showed that the produced AgNPs contained crystalline structures which SAED confirmed through selected area electron diffraction. The phytochemical screening analysis showed that the extract comprises phenolic compounds which probably function as reducing agents for Ag+ ions. The antimicrobial testing revealed that the synthesized AgNPs demonstrated effective antibacterial properties compared toward different bacterial strains (eight) which included both Gram-positive and Gram-negative bacteria.

Мақала Қазақстанның тау-кен және қайта өңдеу өнеркәсібінде қолданылатын машиналар мен материалдардың қызмет ету мерзімін және тозуға төзімділігін арттырудың негізгі бағыттарына арналған. Мақалада металл ұнтақтарын газбен жалынмен балқыту процестері мен технологиясы қарастырылған, машина бөлшектерінің қатайтылған беткі қабатын жасау үшін перспективалы заманауи газотермиялық әдістер орнатылған. Тозуға төзімді жабындарды қолданудың газотермиялық әдісін зерттеу негізінде центрифугалық топырақ сорғысының жұмыс дөңгелегінің жаңа дизайны жасалды. Газотермиялық балқытуды қолданудың техникалық-экономикалық негіздемесінің нәтижесінде қуаты 10-нан 60 кВт-қа дейінгі электр доғалы плазматрондардың плазмалық ағындарын пайдаланудың тиімділігі анықталды, олар 500 МПа-ға дейін адгезия беріктігін және 0,56 экономикалық тиімділік коэффициентін қамтамасыз етеді. Брахистохрон мен логарифмдік спираль бойынша профильденген иық пышақтарының кіру және шығу бұрыштары оңтайландырылған, бұл бөлшектердің әсер ету әсерін азайтады. CrB₂ хром боридімен өздігінен ағатын ПГ-Ж40 қорытпасын қолдану сорғылардың жұмыс ресурсын едәуір арттыруға мүмкіндік береді. Сорғы бөлшектерінің әр түрлі жұмыс жағдайында қызмет ету мерзімі туралы мәліметтер, сондай-ақ ұсынылған әдістің тиімділігін растайтын зерттеу нәтижелері келтірілген. Алынған әзірлемелер тек тау-кен өнеркәсібінде ғана емес, сонымен қатар жабдықтар қарқынды тозуға ұшырайтын мұнай-газ, құрылыс және металлургия салаларында да қолданыла алады. Кілтті сөздер: газотермиялық бүрку, центрифугалық жер сорғысы, балқыту, металл ұнтақтары, тозу.

This study presents a comprehensive characterization of bentonite from the newly identified Orta Tentek deposit in southeastern Kazakhstan and evaluates the effect of hydro-activation with water on its physicochemical properties. The raw (Ot) and hydro-activated (Ot-H2O) samples were analyzed using X-ray Fluorescence (XRF), X-ray Diffraction (XRD), Fourier Transform Infrared Spectroscopy (FTIR), Scanning Electron Microscopy (SEM), Brunauer–Emmett–Teller (BET) and Thermogravimetric Analysis (TGA)/Differential Thermal Analysis (DTA) techniques. XRF results revealed that Ot bentonite consists mainly of SiO2(66.2%), Al2O3(18.1%), Fe2O3(8.0%), and Na2O (2.09%), with minor amounts of MgO, CaO, and TiO2The montmorillonite content reached 93%, and the methylene blue adsorption capacity was 93.2%. XRD confirmed that Ot bentonite corresponds to sodium montmorillonite, with an empirical formula of Na~0×2Ca~0×1Al~2Si~4O~10(OH)~2·nH2O. Hydro-activation caused notable structural and textural modifications. The average particle size decreased by ~1.5-fold, while the BET surface area increased from 44.8 to 66.6 m2g-1and the average pore size from 3.2 to 4.2 nm. XRD revealed an increase in interlayer spacing and crystallite size. The methylene blue adsorption capacity also improved to 96%, reflecting enhanced sorption efficiency. The biological activity of Ot-H2O aerobic bacteria increased by 2.4 times compared to Ot, while the biological activity of yeasts and molds increased by 1.8. These findings highlight the Ot bentonite as a promising natural resource. The improved d-spacing favors polymer intercalation in composites, the increased surface area enhances potential as a catalyst support, and the high sorption capacity demonstrates suitability for environmental remediation, drilling fluids, and pharmaceutical applications.

The water shortage is currently a major problem for agriculture around the world, and this, in turn, can negatively impact food safety. Therefore, in this article, acrylamide monomer (AAm) was bound by the cross-linking agent N, N′-methylene-bis-acrylamide (MBA) in amounts of 10, 15, and 20 mg along with microcrystalline cellulose (MCC) obtained from sunflower seed husk (SFH) and a biodegradable hydrogel in the soil layer with high sorption capacity was synthesized. As a result of the study, the AAm monomer found to be attached to the MCC matrix via intermolecular hydrogen bonds. The kinetics of swelling of the obtained hydrogels in aqueous, electrolytic and water-ethanol, water-acetone binary solutions at various amounts of cross-linking agent were comparatively studied, and it was found that the water sorption potential of the natural polymer—MCC-based hydrogel (MCC hydrogel)—is high at pH = 6.5 and corresponds to the pH of the soil environment. The study showed that the synthesized hydrogel is optimal when using 10 mg of a cross-linking agent, has mechanical strength, withstands pressure up to 27 MPa, completely decomposes at 796°C, and has good thermal stability. It has been established that the pore sizes of hydrogel with 10 mg of cross-linking agent lie within the range of 313.9 nm-den 3.41 μm and belong to mesoporous materials, where the degree of swelling is 1176%. The MCC hydrogel was saturated with water from the soil within 5 days and collapsed within 35 days, releasing the absorbed water back into the soil, losing 66% of its mass and undergoing biological decomposition. These properties of MCC hydrogel allow it to be used as a “water-retaining material” in agriculture

Nanocellulose has garnered great interest among researchers because of its biodegradability, renewability, biocompatibility, high strength and versatile functionality. The present study focuses on the development of an eco-friendly, benign method to extract cellulose nanofibrils (CNFs) from waste sunflower husks (SFHs) using formic acid hydrolysis. Both CNFs and microcrystalline cellulose (MCC) were obtained in high yields from SFHs. The enhanced colloidal stability of CNFs was evident from the ζ potential values, which ranged from −11.8 to −19.6 mV. Varying yields of CNFs were obtained by differing reaction times, though all were found to be thermally stable. SEM and TEM were used for the morphological analysis. The removal of non-cellulose constituents was confirmed by FTIR spectroscopy. The enhancement of crystallinity upon treatment was examined using XRD analysis. The thermal stability of the cellulose extracted was checked via TGA. The present method of extraction of CNFs and MCC from waste SFHs using formic acid could open a new way of bulk production of nanocellulose fibers for the manufacture of green, value-added products in high-end fields, including electronics, agriculture and biomedicine, among others.