Наноспутниктер шектеулі адам қатысуымен жұмыс істейтіндіктен, борттық ақауларды диагностикалау миссияның сенімді орындалуы үшін аса маңызды. Бұл мақалада жасанды интеллектке (ЖИ) негізделген автономды ақауларды анықтау және оқшаулау жүйесі бар 1U-3U CubeSat наноспутнигін әзірлеу қарастырылады. Зерттеу машиналық оқыту әдістерін қолданатын наноспутниктің техникалық күйін басқару жүйесіне бағытталған. Жұмыста классикалық шектік мониторинг пен заманауи ЖИ әдістері салыстырылып, маңызды борттық ішкіжүйелердегі аномалияларды жоғары дәлдікпен және аз кідіріс уақытымен анықтайтын борттық диагностикалық үдеріс ұсынылады. Аппараттық архитектура, телеметрияға негізделген ақаулар симуляторы және симуляцияланған деректерде оқытылған ЖИ алгоритмі сипатталады. Ұсынылған жүйе ақауларды анықтауда шамамен 98% дәлдік көрсетіп, классикалық әдістерден айтарлықтай артық екенін дәлелдеді, ал ақауды анықтау кідірісі бірнеше секундпен шектеледі. Нәтижелер машиналық оқыту әдістерінің модельге негізделген диагностиканы тиімді толықтыра алатынын көрсетеді. Әзірленген ЖИ-негізделген диагностикалық жүйе аномалияларды ерте анықтау және қалпына келтіру шараларын автономды түрде іске асыру арқылы наноспутниктер миссиясының төзімділігін арттырады.

Climate change from anthropogenic activities had resulted in devastating disruptions in Kazakhstan. This includes drought in 2023 and flooding in 2024, with widespread water pollution. The field surveys and water-soil sampling were carried out in 2013 to study West Kazakhstan’s (WK) groundwater and soil. From this, preliminary classifications were made. The water was categorized into three groups: (1) potable household, (2) technical irrigation, and (3) unsuitable for use. WK is under intensive oil and gas exploration and processing activities, thus, groundwater in the region faces contamination risks. As a result, proper, permanent groundwater quality monitoring is needed. Along with these efforts, the groundwater and soil samples were collected and analyzed. This included measuring for different anions and cations concentration, hydrogen ions pH concentration, total dissolved salts (TDS), total water hardness С, sodium adsorption ratio (SAR), and sodium content (SC). The Piper and Durov Diagrams illustrate water-soil quality. The WK region was categorized into three groups by the water-soil quality outputs; the (1) group of the WK North-East region with the smallest salinity level, suitable for the household use; the (2) group of the WK South-East, suitable for irrigation, as technical water, which is unsuitable as the potable water and requires purifications for the household needs; the (3) group of the WK North-West, unsuitable for irrigation and high salt content, which requires substantial purification for the household or irrigation use. Among the salinity chemistry levels, the most common are chloride-sulfate, soda-sulfate, sulfate-soda by anions; next sodium and sodium-calcium by cations. Soda-saline lands were identified in some areas of the WK region. The upgrading of melioration for sufficient water quality improvement will require substantial efforts. The content of petroleum products in some soil samples significantly exceeds the maximum permissible concentration. A further, more detailed investigation is required with more permanent soil water monitoring efforts, especially following the recent flooding events.

The effects of chlorine-organic insecticide endosulfane (thiodan) on phenotypic and genetic variation in four morphological traits of Drosophila melanogaster (wing length, thorax length, the number of orbital bristles and the number of sternopleural bristles) were examined. In addition, the effect of this pesticide on stability of development measured as fluctuating asymmetry of bilateral traits was estimated. On the medium with endosulfane, phenotypic variation of morphometric traits was significantly higher. No difference in fluctuating asymmetry between the stressed and the control samples was found. The among-line variance of morphometric traits of flies reared on the endosulfane-containing medium was significantly higher as compared to the corresponding variance under control conditions. The efficiency of using fluctuating asymmetry and phenotypic variation of morphometric and meristic traits as indicators of environmental stress in insect populations is discussed.

The design of future fusion reactors involves the production of tritium inside the breeder blanket. The most promising material for solid breeder blankets is a two-phase lithium ceramic containing orthosilicate Li4SiO4 (LOS) and metatitanate Li2TiO3 (LMT) of lithium in various proportions. Tritium is formed in lithium under neutron irradiation by the reaction 6Li(n,α)T. Further, this tritium is extracted from the blanket with a purge gas and returned to the fusion zone, realizing the concept of a closed fusion cycle. Irradiation under fission reactor conditions is still one of the few available methods for estimating the parameters of tritium generation and release from lithium-containing materials in the "in-situ" mode. This paper presents the results of experiments on neutron irradiation of two-phase lithium ceramics of various ratios (LOS + 35 mol. % LMT (pebble size 250–1250 μm), LOS + 35 mol. % LMT (pebble size 500–710 μm) and LOS + 25 mol. % LMT (pebble size 500–710 μm) at the WWR-K research reactor. Irradiation of each batch of samples lasted from 5 to 22 days. The experiments were carried out by the vacuum extraction method. This paper describes the main methodological aspects of the studies, namely the technical features of four irradiation campaigns, the sequence and scope of the studies. A comparison is also made of the initial sections of reactor experiments for all campaigns, where the reactor was sequentially brought to power, according to which the parameters of the Arrhenius dependence of the effective tritium diffusion coefficients were estimated. © 2023 Elsevier B.V.

Charge-changing cross sections σCC for Ca42-51 on a carbon target at around 280 MeV/nucleon have been measured. Though the existing point-proton radii rp of Ca isotopes increase as the neutron number increases, the measured σCC data show a significant decrease, which is against the expectation from a simple Glauber-like model. We found that this observed phenomenon could be attributed to the charged-particle evaporation effect induced by the neutron-removal reaction. By taking the evaporation effect into account, various σCC data sets for nuclides from C to Fe isotopes on C12 measured at around 280 MeV/nucleon are reproduced with a standard deviation of 1.6%. It is also clarified that this evaporation effect becomes negligibly small in the neutron-rich region. The evaluated relation between σCC and rp using the current model indicates that σCC data for neutron-rich Ca isotopes (A≥51) are highly sensitive to rp. This high sensitivity potentially allows one to determine the rp of very neutron-rich nuclei. © 2022 American Physical Society.

The following article studies research on cognitive technologies and their application in the transportation of mining waste. Special attention is paid to the development and implementation of intelligent systems which are able to automate the processes of monitoring, analysis and waste recycling. There were discussed the examples of using machine learning and artificial intelligence to improve the efficiency of waste management, minimize their negative impact on the environment and improve the economic indexes of companies. Cognitive technologies allow transport companies to expand their functions in summarizing and processing huge volumes of structured and unstructured data, use machine learning tools for data analysis, execute queries and get the most accurate answers, at the same time ensuring the safety of cargo. In order to increase the effectiveness and speed of transportation, customer service at all stages and at the same time reduce the effect of the “human factor”, it is necessary to develop an offer that will be most optimal for everyone.

The oil and gas production complex plays a leading role in the economy of the Republic of Kazakhstan, the development of which is associated with the exploration, development and exploitation of not only new, but also mature oil and gas fields. In recent years, the country's large and well-known oil and gas fields have entered the last stage of development, which is accompanied by water cut, deterioration of collector properties and reduction of production rates. One such field is Uzen. Under these conditions it is advisable to create a unified system for interpretation of well logging data, which is based on a reliable petrophysical model of the field. The purpose of the research shown in this article is to test the developed methodology for the integrated interpretation of logging data for complex reservoir strata in the Uzen field. Complex reservoirs are defined as those with a layered texture, irregular lithology and a complex void space structure. This approach makes it possible to develop cost-effective strategies to maximise field returns while minimising production and economic risks. This paper focuses on the results of testing a new methodology for interpreting logging data in order to produce the most reliable estimation parameters

Логистики сбора, переработки и транспортировки вторичного сырья горнодобывающей и перерабатывающей промышленности с последующим использованием в качестве строительных материалов актуальна потребностью в защите окружающей среды, возможностью получения экономической выгоды от коммерческой реализации и их использования. В статье рассмотрены исследования по транспортировке отходов, места расположения горно-металлургических комплексов, методы комбинаторной оптимизации, составлен оптимальный маршрут перевозки автотранспортом.

Логистики сбора, переработки и транспортировки вторичного сырья горнодобывающей и перерабатывающей промышленности с последующим использованием в качестве строительных материалов актуальна потребностью в защите окружающей среды, возможностью получения экономической выгоды от коммерческой реализации и их использования. В статье рассмотрены исследования по транспортировке отходов, места расположения горно-металлургических комплексов, методы комбинаторной оптимизации, составлен оптимальный маршрут перевозки автотранспортом.

Аңдатпа. Бұл мақалада Қазақстандағы жүк тасымалы саласының экологиялық тұрақтылық және қоғамдық денсаулық сақтау мәселелерімен өзара байланысы қарастырылады. Сонымен қатар климаттың жаһандық өзгеруі және қоршаған ортаның нашарлауы жағдайында көлік секторын тұрақты дамыту қажеттілігі зерттеледі. Зерттеудің өзектілігі Қазақстандағы жүк ағынының тұрақты дамуының негізгі проблемалары мен мүмкіндіктерін анықтау, қоршаған ортаны жақсарту және экономикалық тиімділікті арттыру бойынша практикалық шешімдерді ұсыну. Негізгі назар парниктік газдар шығарындыларын азайту мен қоршаған ортаға келетін зиянды төмендетуге аударылған. Көлік шығарындыларының ауа, су және топырақ сапасына тигізетін кері әсері мен олардың экожүйелерге залал келтіретіні баяндалады. Сонымен қатар, денсаулыққа келетін қауіптер – тыныс алу аурулары, жүрек-қан тамырлары жүйесінің бұзылыстары сияқты мәселелер егжей-тегжейлі сипатталады.Зерттеуде әртүрлі аналитикалық әдістер қолданылады, соның ішінде статистикалық деректерді талдау, халықаралық тәжірибелерді салыстырмалы зерттеу және ағымдағы жағдайды бағалау және тиімді шешімдерді ұсыну үшін экологиялық және экономикалық модельдеу әдістері. Зерттеу нәтижесінде көлік саласындағы экологиялық қауіптерге жауап беретін тиімді стратегияларды қалыптастыру қажеттігі ғылыми негізде баяндалады және Қазақстанда бұл мәселелерді саясат пен тәжірибе арқылы шешудің мүмкін жолдары қарастырылады.